Krzysztof Prochaska, Roman Kramsztyk – „Zabili mnie dzisiaj”, wydanie 2 poszerzone

Podziękowania

Wprowadzenie

Uwagi do wydania drugiego

Introduction

Notes on the second edition

Uwagi redakcyjne

Wykaz skrótów

Sylwetka artysty

Intencje

Korzenie, środowisko rodzinne, otoczenie społeczne

Edukacja, ukształtowanie artystyczne, sztuka Kramsztyka

Wojna i pierwszy rok okupacji

Getto

Otoczenie rodzinne

Miejsca i ludzie

Ulica Sienna 57

Ulica Elektoralna 5

Ulica Chłodna 19

Ulica Leszno 58

Ulica Mylna 9a

Egzystencja

Ostatnia miłość

Twórczość

Dzieci

Próby ratowania artysty

Śmierć

Dywagacje

Inwentaryzacja

Po wojnie w Warszawie

Brazylia

Imigracja

Wystawy

Opowieści o rysunkach

Inni modele

Po wystawach

Zakończenie?

Paryż

Izrael

Bilans rodzinny

Spis ilustracji

Bibliografia

Indeks osób

Uwagi Autora do wydania drugiego

Drugie wydanie tej książki jest ulepszoną, zaktualizowaną i rozszerzoną wersją jej pierwszej edycji. Do ulepszeń zaliczam: usunięcia potknięć stylistycznych i dysonansów, poprawę płynności i jasności tekstu, uściślenie sformułowań (przeredagowanie niektórych), a także unormowanie formy przypisów bibliograficznych. Aktualizacja to uwzględnienie nowych informacji: uzupełniających, wzbogacających, precyzujących lub komentujących dotychczasowe doniesienia i wątki – na przykład: dane metrykalne, miejscowości, daty, wydarzenia, a także drobne korekty. Rozszerzenia to w moich oczach to, co ze względu na swą łączną wagę przemawia za ponownym wydaniem tej książki. Zaliczam do nich 30 dodatkowych ilustracji (w tym fotografię wykorzystaną na okładce) oraz „nowości”, z których najistotniejsze wymieniam lapidarnie poniżej w kolejności ich występowania w książce:

• Treść aktu chrztu Romana Kramsztyka.

• Akt chrztu Zofii Kramsztyk, siostry Romana.

• Wyjaśnienie węzłów genealogicznych w obrębie rodu Cohnów/Kohnów/Konów.

• Epizod przyjęcia Ewy Librowicz, kuzynki Romana, do szpitala psychiatrycznego w Tworkach, dzielnicy Pruszkowa, w kwietniu 1943 roku.

• Znakomita, profesjonalna fotografia Pejzażu z południa Francji Romana Kramsztyka. Obraz ten po II wojnie światowej trafił z jego paryskiej pracowni do Szwajcarii i tam został sprzedany w 2007 roku.

• Nowo odkryty przeze mnie w lipcu 2025 roku, dotąd nie publikowany, sangwinowy portret kobiety autorstwa Romana Kramsztyka.

• Krótki opis domu przy ulicy Siennej 59 w Warszawie, gdzie Izabela Gelbard prowadziła kawiarnię, w której bywał Roman.

• Wacław Kleinadel, opiekun Romana w getcie – dodatkowe informacje o nim i członkach jego rodziny.

• Historia powstania kawiarni Ogród Artystów w getcie warszawskim przy ulicy Mylnej 9a, przytoczona z rękopisu wspomnień Samuela Putermana.

• Roman Kramsztyk i Jerzy Gelbard malujący w getcie wspólnie martwą naturę – reminiscencja Janiny Kruszewskiej.

• Dywagacje na temat kawiarni na rogu ulic Białej 2 i Elektoralnej 34 w getcie.

• Wiersze Janiny Kruszewskiej poświęcone Romanowi Kramsztykowi.

• Ekscytujący fragment relacji Susanne Klejman Bennet o śmierci Romana Kramsztyka i teczce z jego rysunkami.

• Fragment książkowych wspomnień Michaela (Michała) Zylberberga opisujących śmierć Romana Kramsztyka.

• Kilka luźnych informacji na temat posła RP w Rio de Janeiro, Wojciecha Wrzoska, który zakupił z wystawy w Brazylii rysunek Kramsztyka z getta warszawskiego.

• Do kolekcji reprodukcji rysunków Romana Kramsztyka wykonanych w getcie doszedł jeden rysunek.

• Opis sesji portretowej pomocy domowej, Sztyblowej, namalowanej przez Romana Kramsztyka w getcie przy ulicy Siennej 57 w Warszawie – relacja Janiny Kruszewskiej.

• Nowy rozdział pod tytułem BILANS RODZINNY przedstawiający syntetycznie losy wojenne bliskiej rodziny Romana Kramsztyka ze strony ojca.

• Spośród nowych ilustracji do najważniejszych zaliczam fotografie: wnętrza w domu przy ul. Boduena 4 w Warszawie, rodziny Gustawy i Adolfa Gelbardów (w tym Jerzego Gelbarda – jest to trzecia podobizna, jaka po nim pozostała!), Susanny Klejman Bennet, Portretu starej kobiety wykonanego w getcie przez Romana Kramsztyka, Miecia Askanasego i zespołu „Brasiliana”, aktu chrztu Romana Kramsztyka, Biblioteca Municipal w São Paulo, Michaela (Michała) Zylberberga.

Starałem się dobrać ilustracje fotograficzne tak, aby daty ich sporządzenia były jak najbardziej czasowo skorelowane z opowiadanymi wydarzeniami. Nie wszędzie się to udało – dotyczy to głównie fotografii budynków, których ówczesna dokumentacja fotograficzna jest nieosiągalna, a dostępne są tylko zdjęcia ich ruin, spowodowanych II wojną światową i niemiecką okupacją. Zdecydowałem się pokazać ruiny między innymi dlatego, aby przypominały, że były to konsekwencje niemieckiego napadu na Polskę 1 września 1939 roku.