Anna Monika Głąb, Miłość doskonała i niedoskonała w twórczości filozoficznej i literackiej Iris Murdoch

SPIS TREŚCI

Wstęp

Wykaz skrótów dotyczących tekstów Iris Murdoch

Rozdział I. Narodziny Buntowniczki. Biografia intelektualna Iris Murdoch

1. Dzieciństwo i Badminton School

2. Studia w Somerville College na Uniwersytecie Oksfordzkim (1938-1942)

3. Czas II wojny światowej. Praca w Ministerstwie Skarbu i w UNRRA

4. Cambridge i spotkanie z Wittgensteinem

5. Rozterki miłosne

6. Oksford i filozofia

7. Egzystencjalizm i filozofia brytyjska

7.1. Studium myśli Sartre’a

7.2. Powieść egzystencjalistyczna

7.3. Pierwsza powieść Murdoch

7.4. Filozoficzność powieści?

8. Rozterki religijne

9. Małżeństwo z Johnem Bayleyem i odejście z Oksfordu

10. Przygoda z Simone Weil

11. Metaphysics as a Guide to Morals (1992)

12. „Żeglowanie w ciemność”

Rozdział II. Etyka i metafizyka Iris Murdoch

1. Naturalizm liberalny

2. Realizm moralny

3. Realizm moralny z zależnym od odpowiedzi podmiotu moralnego ujęciem własności moralnych

4. Stanowisko idealnego standardu poprawności obserwatora

5. Subiektywizm vs. obiektywizm

6. W stronę przekroczenia egzystencjalizmu i behawioryzmu

7. Czym jest Dobro?

8. Deflacyjna koncepcja Dobra i dobroci

Rozdział III. Miłość doskonała

1. Transcendencja osób

1.1. Rodzaje transcendencji

1.2. Transcendencja osób w powieści W sieci

1.3. Wczucie jako doświadczenie innych

1.4. Współodczuwanie a miłość

1.5. Transcendencja pozbawiona metafizyki

2. Miłość jako uwaga

2.1. Wpływ Simone Weil

2.2. Etyczność uwagi: rola woli

2.3. Uwaga jako poszukiwanie prawdy

2.4. Uwaga jako eros, czyli łączenie ze światem

2.5. Uwaga jako brak troski o siebie

2.5.1. Czym jest jaźń?

2.5.2. Bezosobowość uwagi?

2.5.3. Obiektywność uwagi?

2.5.4. Oczyszczanie świadomości

2.6. Uwaga jako usunięcie poczucia siebie jako jaźni

2.6.1.Usunięcie jaźni – pogląd radykalny

2.6.2. Dualizm i jego przezwyciężenie

2.6.3. Jaźń jako system doświadczeń

Rozdział IV. Poszukiwacze miłości doskonałej

1. Miłość, która jest

2. Miłość oczyszczająca

3. Miłość, która pokonuje siebie

4. Miłość jako przebudzenie do dobra

5. Miłość jako spełnienie dobra

Rozdział V. Miłość niedoskonała

1. Grzech pierworodny

2. Fantazja

3. „Ja” jako źródło fantazji

4. „Ja” jako system sadystyczno-masochistyczny

5. „Piekło ‘ja’ ”

6. Troska o siebie (self-concern)

7. Uwarunkowania psychiczno-społeczne

7.1. Konwencje społeczne

7.2. Neuroza

7.3. Uprzedzenia społeczne

8. Zła uwaga

9. Maska pomocy

10. Konwencja „pan i niewolnik”

11. Fałszywy idealizm

Rozdział VI. Klęski miłości

1. Miłość samooszukująca

2. Miłość romantyczna

3. Miłość dająca złudzenie wolności

4. Miłość uzależniona i uzależniająca

5. Miłość idealisty

Zakończenie

Bibliografia

Summary

Indeks nazwisk

Ta książka nie tylko wyjaśnia, co ludzie myślą i co ewentualnie powinni myśleć, podejmując trudne decyzje moralne, ale także tłumaczy, w jaki sposób te decyzje mogą się wiązać z tradycją filozoficzną, teologiczną i literacką. 

Zgadzam się z wieloma wnioskami Anny Głąb na temat poglądów Iris Murdoch. W szczególności z tezą, że „naszym celem powinna być dobroć, a nie wolność, czy słuszne działanie, choć słuszne działanie oraz wolność (…) stanowią naturalny produkt uwagi zwróconej ku Dobru” (O ‘Bogu’ i ‘dobru’). Inaczej mówiąc, wizja dobra nie jest zarezerwowana tylko dla elity mistyków. „Pewien rodzaj mistycyzmu jest właśnie (nawet mimo zaniku religii) właściwym fundamentem dla moralności, mianowicie dla moralności wolnej od dogmatyczności (…), dla nieokreślonej formy wiary w realność Dobra, która sporadycznie tylko łączy się z doświadczeniem” (ibidem). Murdoch pisze, że „‘maszyneria zbawienia’ (jeśli istnieje) jest w gruncie rzeczy taka sama dla wszystkich”. To są wnioski praktyczne.

Z recenzji Jacka Hołówki

Książka Anny Głąb jest zarówno monografią problemu, mianowicie problemu miłości, jak i samej myślicielki, ponieważ zawiera obszerne omówienie jej życia, kontekstu kulturowego i akademickiego, w którym tworzyła, osobistych dążeń duchowych i moralnych, oraz postaci, które najsilniej na nią oddziałały. To podwójne skierowanie: na problem i osobę, uzasadnione jest brakiem polskiej literatury przedmiotu oraz, co ważniejsze, integralnością życia, literatury i filozofii w przypadku Iris Murdoch. Otrzymujemy w rezultacie monografię obszerną, która jednak za sprawą jasnego stylu oraz właściwej proporcji faktografii i analizy jest lekturą niemęczącą, powiedziałbym nawet: bardzo wciągającą. Autorka nie piętrzy przeszkód pomiędzy czytelnikiem a samym przedmiotem; trudności wynikają tu wyłącznie z cech samej myśli Murdoch. Nie są to jednak trudności zniechęcające do jej stylu i treści refleksji. Anna Głąb potrafiła uczynić z aporetyczności tej filozofii, jej otwartości, metaforyczności, a także pewnej impulsywności jej największą atrakcję. Wielką zaletą monografii jest dokładna ilustracja opisanych poglądów materiałem literackim zaczerpniętym z powieści Murdoch.

Książkę uważam za bardzo udane studium problemu. Jest obszerna, ale nie nużąca, dzięki temu, że wymiennie stosuje idiomy filozoficzny i literacki. Rozumowania są krytyczne i dobrze udokumentowane, z odwołaniem do literatury przedmiotu. Jeśli chodzi o znajomość filozofii Murdoch w Polsce, książka Anny Głąb wypełnia lukę i czyni to w dobrym stylu.

Z recenzji Roberta Piłata