Piotr Daszkiewicz
Tomasz Samojlik
Bogumiła Jędrzejewska
 

Puszcza Białowieska

w pracach przyrodników i podróżników 1831-1863

ISBN 978-83-7507-128-3

oprawa twarda, format B5, s. 208, ilustracje barwne, mapy, indeks osobowy

Ilustratorzy:

Jan Lindsay (Lintzej, 1759-1821), architekt i malarz pochodzący z osiadłej w Polsce szkockiej rodziny. Urodził się w Białymstoku, malarstwo i architekturę studiował w Rzymie, po powrocie do Polski pracował jako architekt podskarbiego wielkiego litewskiego Stanisława Poniatowskiego, bratanka króla Stanisława Augusta. W dobrach podskarbiego wznosił kościoły, dwory i pałace (np. neogotycki pałac w Korsuniu na Ukrainie, 1789).

Śladem pobytu Jana Lindsaya w Puszczy Białowieskiej jest rysunek piórem, tuszem i akwarelą Altanka wystawiona w Białowiezkiey Puszczy przez J. O. X-cia Jmci Stanisława Poniatowskiego Podskarbiego W. W. X. Litt. dla Nayiaśnieyszego Króla Jmci Stanisława Augusta Poniatowskiego, tam polującego iadąc na Seym do Grodna Roku 1784. Powstał on zapewne podczas polowania w puszczy w dniach 31 sierpnia-1 września 1784 roku. Skromny pokot widoczny na rysunku odpowiada rzeczywistości – podczas dwóch dni łowów ustrzelono dwa niedźwiedzie, cztery żubry i łosia.

Michaly Zichy (1827-1906), węgierski malarz i rysownik, kształcił się w Wiedniu. Rekomendacji swoich wiedeńskich mistrzów zawdzięczał szybką karierę w Petersburgu. W 1847 roku 20 letni Zichy został zatrudniony jako nauczyciel rysunku siostrzenicy cara Mikołaja I Romanowa. Popularność przyniosły mu wykonane w 1855 roku akwarele przedstawiające koronację cara Aleksandra II. Niedługo potem otrzymał zlecenie na serię obrazów o carskich polowaniach w lasach Gatczyny i mianowany został nadwornym malarzem carskim. W 1860 roku towarzyszył Aleksandrowi II podczas pierwszego polowania carskiego w Puszczy Białowieskiej. Powstała wówczas seria akwarel prezentowanych w niniejszej książce. Poza uwiecznianiem uroczystości dworskich i portretowaniem najważniejszych osobistości imperium, obowiązki Zichy’ego obejmowały między innymi projektowanie talii kart dla cara Aleksandra II czy malowanych wachlarzy dla carycy Marii. Marzący o uprawianiu prawdziwej sztuki Zichy opuścił Rosję w 1870 roku. Nie powiodło mu się jednak ani w ojczyźnie, ani w Paryżu – wszędzie spotykał się z chłodnym przyjęciem i krytyką. W 1883 roku Michaly Zichy powrócił do Petersburga na swe dawne stanowisko, tym razem u boku nowego cara – Aleksandra III. Z jego dworem Zichy najprawdopodobniej odbył swą drugą podróż do Puszczy Białowieskiej. W 1894 roku car polował w Puszczy i wizytował nowo zbudowany pałac w Białowieży. Dowodem na to, że wśród pierwszych gości pałacu znajdował się również Michaly Zichy, jest zachowana w Państwowym Muzeum Ermitażu w Sankt Petersburgu akwarela przedstawiająca rodzinę carską podczas obiadu w jadalni białowieskiego pałacu, datowana na 1894 rok i podpisana przez Zichy’ego.

Rudolf Żukowski (1814-1886), malarz urodzony w Białymstoku, skończył studia artystyczne w St. Petersburgu w 1839 roku. W latach 40. XIX wieku zdobył uznanie jako ilustrator czasopism i książek, w tym baśni. Wykonywał też portrety, malował sceny batalistyczne (np. przedstawienia wojny krymskiej). Scena z polowania na żubry jest jedynym znanym białowieskim śladem w twórczości Żukowskiego. Nie wiadomo, czy artysta kiedykolwiek przebywał w Puszczy Białowieskiej. Sposób przedstawienia żubrów przywodzi na myśl wykonaną 30 lat wcześniej (ok. 1821 roku) rycinę Jakuba Sokołowskiego (zob. Daszkiewicz P., Jędrzejewska B., Samojlik T. 2004. Puszcza Białowieska w pracach przyrodników 1721-1831. Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa), co sugeruje, że w scenie polowania żubry nie były rysowane z natury.

Juliusz Kossak (1824-1899), malarz i rysownik specjalizujący się w tematyce historycznej i batalistycznej oraz przedstawieniach koni. Ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim, jednocześnie kształcił się pod okiem doświadczonych malarzy. W 1855 roku wyjechał do Paryża, gdzie studiował zbiory muzealne. Po powrocie do Warszawy w 1860 roku został kierownikiem działu artystycznego „Tygodnika Ilustrowanego”. W 1868 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie angażował się w działalność kulturalną, skupiając wokół siebie miejscową elitę artystyczną. Nie wiadomo, czy Juliusz Kossak kiedykolwiek odwiedził Puszczę Białowieską. Zamieszczony tu rysunek łosia sygnowany przez Juliusza Kossaka jest niemal dokładną (choć zwierciadlaną) kopią ryciny Jakuba Sokołowskiego z ok. 1821 roku (zob. Daszkiewicz P., Jędrzejewska B., Samojlik T. 2004. Puszcza Białowieska w pracach przyrodników 1721-1831. Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa).

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Urzędowa notatka o Puszczy Białowieskiej z 1831 roku

2.1. Anonimowy raport

2.2. Anonim: Statystyczny opis Puszczy Białowieskiej w Guberni Grodzieńskiej

3. Piotra Szrettera wspomnienia z Puszczy Białowieskiej sprzed 1831 roku

3.1. Piotr Szretter w ojczyźnie i na wygnaniu

3.2. Piotr Szretter: Opisanie geograficzne, historyczne i zoologiczne Puszczy Białowieskiej

4. Konstanty I. Arseniew – notatki z podróży przez Puszczę Białowieską w 1845 roku

4.1. Początki zainteresowania rosyjskich uczonych Puszczą Białowieską

4.2. Konstanty Iwanowicz Arseniew: Puszcza Białowieska (notatki z podróży)

5. Dymitr J. Dołmatow – chwytanie i hodowla żubrząt w Puszczy Białowieskiej w 1846 roku

5.1. Naczelny Nadleśny Guberni Grodzieńskiej i jego zainteresowanie żubrami

5.2. Dymitr J. Dołmatow: Notatka o schwytaniu żubrów [w 1846 roku]

6. Franz Müller – wyprawa do Puszczy Białowieskiej w 1851 roku

6.1. Misja austriackiego profesora weterynarii

6.2. Franz Müller: Notatka o podróży do Grodna i Puszczy Białowieskiej oraz o żubrach

7. Puszcza Białowieska w Opisaniu lasów Aleksandra Połujańskiego (1854 rok)

7.1. Białowieskie lasy okiem carskiego komisarza leśnego

7.2. Aleksander Połujański: Opisanie lasów Królestwa Polskiego i guberni zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego pod względem historycznym, statystycznym i gospodarczym

8. Wizyta w Puszczy Białowieskiej w 1856 roku we wspomnieniach Józefa Dunin Karwickiego

8.1. Podchody żubrów i oswojony ryś

8.2. Józef Dunin Karwicki: Z moich wspomnień

9. Jacques Boucher de Crévecoeur Perthes o Puszczy Białowieskiej i żubrach w 1856 roku

10. Tło pierwszego carskiego polowania w Puszczy Białowieskiej (1860 rok)

10.1. Kulisy organizacji wizyty cara Aleksandra II w Białowieży

10.2. Anonim: Z pod Białowieskiej Puszczy

11. Pierwsze carskie polowanie w Puszczy Białowieskiej w 1860 roku

11.1. Polowanie Aleksandra II według oficjalnego wydawnictwa Imperatorskiej Akademii Nauk

11.2. Anonim: Polowanie w Puszczy Białowieskiej

12. Głos o Puszczy w paryskim „Kołokole” A. Hercena z 1861 roku

12.1. Puszcza Białowieska w piśmie rosyjskiej emigracji

12.2. Anonim: Mroczna sprawa

13. Urzędowa notatka o Puszczy Białowieskiej z 1861 roku

13.1. Opis puszczy w czasopiśmie Ministerstwa Dóbr Państwowych

13.2. Anonim: Wybrane informacje na temat obecnego stanu Puszczy Białowieskiej

14. R. T. Viennot – popularyzacja wiedzy o żubrze (1862 rok)

14.1. Referat o żubrze na posiedzeniu francuskiego towarzystwa naukowego

14.2. R. T. Viennot: Nota o żubrze

15. Paweł Bobrowski – zbiór materiałów dotyczących Puszczy Białowieskiej (1863)

15.1. Puszcza w kompilacyjnej pracy carskiego generała

15.2. Paweł Osipowicz Bobrowski: Materiały do geografii i statystyki Rosji zebrane przez oficerów sztabu generalnego. Gubernia Grodzieńska

16. Wacława Przybylskiego wrażenia z Puszczy Białowieskiej (1863)

16.1. O żubrach i bizonach w popularnym warszawskim tygodniku

16.2. Wacław Przybylski: Notatki z wycieczek po kraju. Puszcza Białowieska i żubry

Posłowie

Biogramy ilustratorów

Indeks osobowy

Adlerberg Włodzimierz, generał-adiutant

Agassiz Louis

Albrecht I Wielki, książę Brunszwiku

Albrecht Hohenzollern 109

Aleksander I Jagiellończyk, król Polski

Aleksander I Romanow, car Rosji

Aleksander II, car Rosji

Aleksander III, car Rosji

Anna, caryca Rosji

Aramowicz Ignacy

Arnold

Arseniew Konstanty

Arystoteles

Aufrère Léon

Aufrère Marie-François

August II Sas, król Polski

August III Sas, król Polski

Baer Karl Ernst

Baj Ewa

Baliński Michał

Batory Stefan, król Polski

Batu chan

Beecher Stowe Harriet

Bibikow, generał gubernator

Bielski Marcin

Błoński Franciszek Ksawery

Bobrowski Paweł

Bock Frederic Samuel

Boethius Anicius Manlius Severinus

Bojanus Ludwik

Bona, królowa

Boner Jan

Boucher de Perthes Jacques

Brehm Alfred

Brincken Juliusz Karol, baron

Broca Pierre Paul 9

Buddenbrock Gustaw, kapitan

Buffon Georges

Buggenhagen

Bulmering, generał

Bystrzonowski Ludwik

Cantipratensis Tomasz

Cellarius Andre

Cezar Gajusz Juliusz

Châteaurenard, markiz

Chazal, generał

Chłapowski Dezydery

Chłód, porucznik

Chodźko Leonard

Chowen Krzysztof, generał-gubernator

Christian z Oliwy

Cuvier Georges

Czaplicki Ferdynand Władysław

Czewkin

Daniłow, oficer

Darwin Karol

Daubenton Louis Jean

David Łukasz

Dąbrowski, ziemianin

Dembiński Henryk

Dłatowski, pułkownik

Długosz Jan

Dołgorukow Wasilij, książę

Dołmatow Dymitr (de Dolmatoff)

Dreniakin Maksym

Drymmer Karol

Dubois

Eglofstein, koniuszy

Egorov Oleg

Eichwald, kapitan korpusu leśniczych

Eichwald Adolf, inspektor leśny

Eichwald Edward Karol

Ejsmond Antoni

Eryk II Pamiętny, król Danii

Essen, fligel adiutant

Eusanowska Pelagia

Eysmont (Ejsmont), ziemianin

Favorinus, językoznawca włoski

Ferber Johann Jakob

Ferzen Iwan

Ferzen Paweł

Filipi de

Flourens Pierre

Fortunatus Venantius, poeta łaciński

Franciszek Ksawery, syn Augusta III Sasa

Fryderyk Karol August Wirtemberski (August), książę Wirtembergii

Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern, książę Hessen-Kassell

Fryderyk Wilhelm I Pruski, król Prus

Fuks Wiktor

Gackiewicz (Gacuk), urzędnik

Gamalej

Gedymin, Wielki Książę Litewski

Genko Nikolai

św. Genowefa

Gerbe Z.

Gesner Konrad

Gilibert Jean Emmanuel

Goldfuss Georg August

Golynski, pułkownik

Gontran

Gorczakow

Gotowecka Iwona

Górski Stanisław Batys

św. Grzegorz z Tours

Hedemann Otton

Henneberger Caspar

Herberstein Sigismund

Hercen Aleksander

Herodot z Halikarnasu

Hussowski Mikołaj (Hussovian, Hussovianus, Hussowczyk)

Ivanov Ilia

Iwanow, podjegermajster

Izbicki, mąż siostry Piotra Szrettera

Jan Kazimierz, król Polski

Jan Sobieski, król Polski

Jan Zygmunt, margrabia pruski

Jarocki Feliks

Jaroszewicz Józef

Jenochin Iwan, medyk

Jerzy IV, król Wielkiej Brytanii

Joanna d’Arc

Jonston Jan

Jundziłł Stanisław Bonifacy

Kantemir Dymitr

Karcov Georgij

Karol IV, cesarz

Karol Aleksander, wielki książę Sachsen Weimar Eisenach

Karol Hohenzollern, książę Prus

Karol Krystian, syn Augusta III Sasa

Karol Wielki

Karwicki Józef Dunin (pseud. Józef Włast)

Katarzyna II, caryca Rosji

Kaufman, pośrednik handlowy

Kisielow Paweł

Konstanty Mikołajewicz Romanow

Korsiki, architekt

Kossak Juliusz

Koszewnikow (Kożewnikow)

Kozłowski, strzelec

Krasińska Małgorzata

Kraszewski Józef Ignacy

Kruzensztern, ziemianin

Ksawery (patrz: Franciszek Ksawery, syn Augustyna III Sasa)

Kör, kapitan

Kutuzow Michaił

Lachnicki

Langkavel Bernhardt

de La Tour Maubourg Victor de Fay, generał francuski

Laurillard

Lelewel Joachim

Lindsay Jan (Lintzej)

Lipiński Tymoteusz

Liwen Wilhelm, generał adiutant

Loen, baron

Lüders

Macrobius Ambrosius Theodosius, pisarz rzymski

Malinowski Jakub

Mallan

Malte Brun Conrad

Malzahn, kapitan

Marcjalis, poeta rzymski

Maria Gonzaga, królowa Polski 75

Maria Heska, caryca, żona Aleksandra II Romanowa

de Marignolli Giovanni

Merder, generał major

Mérimée Prosper

Mickiewicz Adam

Middendorff Aleksander

Mietlin Mikołaj, admirał

Mikołaj I Romanow, car Rosji

Mirkowicz, generał gubernator

Miziczek, kapitan

Möllhausen Balduin

Mścisław Daniłowicz, książę

Murawiow Michaił

Müller Franz

Nabokow, kamerjunkier

Napoleon Bonaparte

Naruszewicz Adam

Nazimow Włodzimierz, generał adiutant

Nesselrode Fryderyk Karol

Neuman, leśniczy

Nida Anne Marie

Niketas Choniates

de Noirmont M., baron

Nolde Ernest

Nordman

Offenberg Iwan

Ogariew Mikołaj, generał adiutant

Oppien z Syrii

Orłow Aleksander, hrabia

Ossoliński Jerzy

Ostroróg Jan

Otto I Dziecię, książę Brunszwiku

Paczoski Józef

Pallas Peter Simon

Pauzaniasz

Paweł I Romanow, car Rosji

Pennant Thomas

Pietkiewicz Michał

Pliniusz Starszy

Podbereski Romuald

Pohoski, urzędnik

Połujański Aleksander (pseud. Wszędobylski)

Poniatowski Stanisław, podskarbi litewski

Potiomkin Grigorij

Prasołow, żandarm

Prittwitz Karol, generał adiutant

Przybylski Wacław

Pusch Jerzy

Puttkamer, major

Quatrefages Armand

Queensbury, książę

Radziwiłł Hieronim, książę

Reitern, rotmistrz

Rodziewicz, urzędnik

de Ronke Eugeniusz (Ronca, Ronka)

Rumiancew Michał

Rylejew, fligel adiutant

Rzączyński Gabriel

Sakowicz

Sand George

Scaliger Joseph Justus

Schleiden Matthias Jacob

Schneeberger Antoni

Scott Walter

Seneka Lucjusz Anneusz Młodszy

Sengbusch, profesor gimnazjum

Servius, poeta rzymski

Sibbald Robert

Sievers Fiodor

Simundt Samuel (Siemunt, Simon et Comp.)

Skrodzki

Sokołowski Jakub

Stanisław August Poniatowski, król Polski

Stefan Batory, król Polski

Strabon, geograf grecki

Strahlborn, porucznik

Straszewicz Józef

Stryjkowski Maciej

Studziński

Szpeer Iwan, gubernator grodzieński

Szretter Antoni

Szretter Hippolit

Szretter Jakób

Szretter Jan

Szretter Jan, sekretarz Sobieskiego

Szretter Józef

Szretter Paweł

Szretter Piotr

Sztralborn, leśniczy

Szybieka Zachar

Taczanowski Władysław

de Tancandlle, hrabia

Tiele, kapitan

Tierukasow, urzędnik

Tomsohn, fligel adiutant

Traugutt Romuald

Tyszkiewicz

Tyszkiewicz Michał

Tyszkiewicz Tadeusz, hrabia

Tyzenhauz (Tiessenhausen) Antoni

Vasey George

de Vignère Blaise

Virey Julien Joseph

Viennot R. T.

Walicki Leopold

Wasilczykow

Weimarn, generał major

Wertern, baron

Wiktoria, królowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii

Witold, Wielki Książę Litewski

Władysław Jagiełło, król Polski

Władysław IV Waza, król Polski

Włodek, ziemianin

Włodzimierz I Wielki, książę kijowski

Wojniukow, leśniczy

Wolski Mikołaj, marszałek wielki koronny

Wołowicz Grzegorz

Wrotnowski Feliks

Wróblewski Walery

Wszędobylski (patrz: Połujański Aleksander)

Zabłudowski Izaak

Zalel

Zawadzki, ziemianin

Zelenoj Aleksander, generał major

Zichy Michaly

Zygmunt II August, król Polski

Zygmunt I Stary, król Polski

Zygmunt III Waza, król Polski

Żebrowski Oskar

Żukowski Rudolf